گل جالیز مهم ترین انگل محصولات صیفیجات و سبزیجات

گل جالیز(به انگلیسی Branched Broomrape) یکی از مهم‌ترین گیاهان انگلی ریشه‌ای در بسیاری از مناطق کشاورزی جهان است. گل جالیز می‌تواند با اتصال به ریشه گیاه میزبان، آب و مواد غذایی مورد نیاز خود را از آن دریافت کند. این انگل به‌ویژه در مناطق گرم و خشک خسارت قابل توجهی به محصولات کشاورزی وارد می‌کند.

میزان خسارت گل جالیز به عواملی مانند گونه گل جالیز، نوع و رقم گیاه میزبان، تراکم آلودگی، زمان شروع آلودگی، شرایط محیطی و وضعیت تغذیه‌ای گیاه بستگی دارد. در آلودگی‌های شدید می‌تواند به کاهش عملکرد و حتی از بین رفتن کامل محصول منجر شود.

معرفی گل جالیز

• نام عمومی انگل: گل جالیز (گلک، سرطان، بن دهیری)
• نام علمی انگل: بسته به گونه آن متفاوت است؛ از جمله Phelipanche ramosa و گونه‌های مختلف Orobanche
• نام انگلیسی: Branched Broomrape

ریخت شناسی

گل جالیز گیاهی یکساله و فاقد کلروفیل است و به همین دلیل توانایی انجام فتوسنتز به شکل معمول گیاهان سبز را ندارد. رنگ آن سفید تا زرد مایل به قهوه ای به ارتفاع 15 تا 50 سانتی‌متر است. این گیاه برای تأمین بخش عمده آب، مواد معدنی و مواد آلی مورد نیاز خود به گیاه میزبان وابسته است و دارای اندام پنجه مانند در محل اتصال به میزبان است.

ساقه گل جالیز معمولاً گوشتی بوده و برگ‌های آن بسیار کوچک و فلس‌مانند هستند. گل‌ها در بخش بالایی ساقه تشکیل می‌شوند. بسته به گونه، رنگ و شکل گل متفاوت (به رنگ سفید، زرد مایل به بنفش و گاهی ارغوانی) است.

جوانه زنی گل جالیز

گل جالیز از طریق بذر تکثیر می‌شود. بذرهای آن بسیار کوچک هستند و تعداد بسیار زیادی بذر می‌تواند توسط یک گیاه تولید شود. همین موضوع یکی از مهم‌ترین دلایل دشواری کنترل این انگل و افزایش سریع بانک بذر گل جالیز در خاک است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های گل جالیز این است که بخش عمده چرخه زندگی آن در زیر خاک اتفاق می‌افتد و زمانی که ساقه انگل را روی سطح خاک مشاهده می‌کنیم، تا 80 درصد خسارتش را قبلاً ایجاد شده است.

بذر گل جالیز برای سبز شدن باید در نزدیکی ریشه یک میزبان باشد.

بذر گل جالیز می‌تواند به مدت 10 سال در خاک زنده بماند و جوانه زنی آن فقط در حضور میزبان صورت می‌گیرد. توصیه‌های فنی گل جالیز زمانی که روی سطح خاک مشاهده می‌شود انجام می‌گیرد؛ بیشترین خسارت به گیاهان میزبان وارد شده و به دلیل ارتباط تنگاتنگ بین انگل و میزبان، مهار گل جالیز در این مرحله مشکل می‌باشد. حذف گل جالیز در این مرحله بیشتر به منظور جلوگیری از تولید بذرهای زیاد آن است، که می‌توانند منشا آلودگی در سال‌های بعد باشند.

از آنجایی که مراحل آلودگی و بیماری زایی زیر زمین اتفاق می‌افتد، لذا خسارت عمده خود را به محصول قبل از مشاهده انگل بر روی خاک و تشخیص آلودگی انجام می‌دهد. این مشخصات ویژه، مانع توسعه تدابیر کنترلی می‌شود. برای مبارزه با گل جالیز روش‌های مختلفی پیشنهاد شده است که هیچ کدام به تنهایی موثر نیست. مهمترین روش‌های مبارزه شامل موارد زیر است که بسته به شرایط اقلیمی و خاک هر منطقه کارایی متفاوتی دارند.

بهداشت مزرعه برای جلوگیری از شیوع گل جالیز

بذر گل جالیز در حالت عادی به‌سادگی جوانه نمی‌زند. برای جوانه‌زنی، بذرگل جالیز باید در نزدیکی ریشه میزبان قرار داشته باشد و شرایط مناسبی از نظر رطوبت و دمای خاک برقرار باشد. در صورتی که بذر گل جالیز در مجاورت ریشه باشد، معمولا با دریافت سیگنال‌هایی از ریشه گیاه میزبان شروع به جوانه زنی می‌کند. این سیگنال‌ها معمولا توسط ترشحات ترکیبات خاص از ریشه میزبان ایجاد می‌شود. یکی از مهم‌ترین گروه‌های این ترکیبات، استریگولاکتون‌ها (Strigolactones) هستند که می‌توانند به عنوان سیگنال جوانه‌زنی بذر گل جالیز عمل کنند.

نحوه اتصال گل جالیز به ریشه میزبان

پس از تحریک جوانه‌زنی، ریشه‌چه از بذر خارج شده و در جهت ریشه گیاه میزبان رشد می‌کند. هنگامی که ریشه‌چه به ریشه میزبان نزدیک می‌شود، ساختاری تخصص‌یافته به نام هاستوریوم (Haustorium) تشکیل می‌دهد. هاستوریوم مانند یک پل فیزیولوژیک بین انگل و میزبان عمل کرده و امکان انتقال آب و مواد غذایی از گیاه میزبان به انگل را فراهم می‌کند. پس از برقراری اتصال، گل جالیز در زیر خاک رشد کرده و توده‌ای متورم یا غده‌ مانند در محل اتصال به ریشه میزبان تشکیل می‌دهد. در ادامه، ساقه گل جالیز رشد کرده و سرانجام از سطح خاک خارج می‌شود.

ساقه پس از ظهور در سطح خاک به رشد خود ادامه داده و به صورت شاخساره مارچوبه ای گل تشکیل می‌دهد. در همین هنگام ریشه اصلی انگل، ریشه‌های ثانویه تولید و رشد بیرونی پیدا می‌کند تا ریشه بوته‌های دیگر را آلوده کند. پس از گرده‌افشانی، بذرهای بسیار ریز تولید می‌شوند و در صورت عدم کنترل، بذرها وارد خاک شده و برای سال‌های آینده منبع آلودگی خواهند بود.

بنابراین یکی از مهم‌ترین نکات در مدیریت گل جالیز این است که زمان مشاهده ساقه گل جالیز روی خاک، الزاماً زمان شروع خسارت نیست؛ بلکه بخش عمده‌ای از فرایند آلودگی قبلاً در زیر خاک اتفاق افتاده است.

گل جالیز به چه محصولاتی خسارت می‌زند؟

نشانه‌های ظهور گل جالیز در مزرعه چیست؟

برای تشخیص گل جالیز ابتدا باید به وضعیت رشد گیاه میزبان توجه کرد. در مراحل اولیه آلودگی خود گل جالیز روی سطح خاک مشاهده نمی‌شود. با این حال، گیاه میزبان آلوده می‌تواند نسبت به گیاهان سالم رشد کمتری داشته باشد. علائم، بسته به شدت آلودگی و زمان اتصال انگل به میزبان متفاوت است و ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• کاهش یا توقف رشد بوته
• زردی برگ‌ها و لوله و ضمخت شدن برگ
• تغییر رنگ و کاهش شادابی گیاه(مشابه تنش کم آبی)
• سقط گل، ریزش گل و میوه
• ریز شدن میوه

پس از مدتی، ساقه گل جالیز در اطراف گیاه میزبان از خاک خارج می‌شود. گل جالیز ممکن است در فاصله کمی از ساقه گیاه میزبان ظاهر شود، زیرا اتصال اصلی آن به ریشه گیاه در زیر خاک انجام شده است.

نکته مهم: بیشترین خسارت گل جالیز معمولاً قبل از مشاهده ساقه آن در سطح خاک ایجاد می‌شود. به همین دلیل، کنترل صرفاً پس از ظهور گل جالیز معمولاً نمی‌تواند خسارت ایجادشده را جبران کند و بیشتر برای جلوگیری از تولید بذر و افزایش آلودگی سال‌های آینده اهمیت دارد.

چرا کنترل گل جالیز دشوار است؟

چند ویژگی باعث شده، گل جالیز به یکی از علف‌های هرز بسیار مشکل‌زا تبدیل شود:

• تولید تعداد بسیار زیاد بذر: هر گیاه می‌تواند تعداد زیادی بذر بسیار ریز تولید کند.
• ماندگاری بذر در خاک: بخشی از بذرها می‌توانند برای چندین سال زنده بمانند.
• اندازه بسیار کوچک بذر: بذرها به راحتی با خاک، آب، ابزار و ماشین‌آلات جابه‌جا می‌شوند.
• مرحله زیرزمینی طولانی: بخش قابل توجهی از چرخه زندگی انگل قبل از ظهور ساقه در سطح خاک اتفاق می‌افتد.
• وابستگی به گیاه میزبان: گل جالیز از طریق هاستوریوم به ریشه میزبان متصل می‌شود و به همین دلیل کنترل آن بدون آسیب به محصول دشوار است.
• دامنه میزبانی بعضی گونه‌ها: برخی گونه‌های گل جالیز می‌توانند طیف نسبتاً وسیعی از محصولات را آلوده کنند.

چگونه گل جالیز را کنترل کنیم؟

برای مبارزه با گل جالیز روش‌های مختلفی پیشنهاد شده است که هیچ کدام به تنهایی موثر نیست. مهمترین روش‌های مبارزه بسته به شرایط اقلیمی و خاک هر منطقه کارایی متفاوتی دارند. دلیل اصلی این موضوع، تولید تعداد بسیار زیاد بذر، کوچک بودن بذرها، ماندگاری آنها در خاک برای بیش از 10 سال، وجود مرحله طولانی زیرزمینی و ارتباط بسیار نزدیک انگل با گیاه میزبان است. بنابراین هدف مدیریت گل جالیز، نباید فقط از بین بردن ساقه‌های مشاهده‌شده باشد، بلکه باید موارد زیر را دنبال کند:

1. جلوگیری از ورود بذر جدید به مزرعه: بذر گل جالیز توسط حیوانات و ادوات قابل انتقال است.
2. جلوگیری از تولید بذر توسط گل جالیز
3. کاهش بانک بذر موجود در خاک
4. کاهش جوانه‌زنی بذر
5. جلوگیری از اتصال موفق انگل به گیاه میزبان
6. کاهش خسارت انگل به محصول

به همین دلیل، مدیریت تلفیقی گل جالیز بهترین رویکرد است.

روش‌های کنترل گل جالیز یک مزرعه

مدیریت تلفیقی یعنی چند روش مختلف بر اساس شرایط مزرعه با یکدیگر ترکیب شوند. برای مثال در یک مزرعه گوجه‌ فرنگی آلوده می‌توان مجموعه‌ای از اقدامات زیر را در نظر گرفت:

قبل از کاشت، برای پیشگیری از گل جالیز چه باید کرد؟

• شناسایی سابقه آلودگی مزرعه (کشاورزان مستاجر باید در حد امکان از اجاره زمین آلوده خودداری کنند و یا صرفا محصولات غیر میزبان کشت کنند)
• جلوگیری از ورود حیوانات (مخصوصا گله های گوسفند)

تمیز کردن ماشین‌آلات و ادوات

• انتخاب رقم مناسب (انتخاب واریته‌هایی که بنیه بوته و حجم بوته بزرگتر دارند و میوه آنها ریز قالب نیست).
• استفاده از تناوب مناسب و گیاهان تله
• آفتاب‌دهی در صورت امکان (این موثرترین راهکار برای پیشگیری از گل جالیز است).
• انتخاب تاریخ کاشت مناسب (معمولا کشت زودتر از موعد، یک راه فرار از ظهور گل جالیز قبل از گلدهی است).

در طول فصل رشد برای کنترل گل جالیز چه باید کرد؟

• آبیاری منظم با دوره تکرار کوتاه: مدار آبیاری کوتاه مثلا هر روز حداقل یکبار آبیاری
• تغذیه اختصاصی: از کودهایی که بنیه بوته را بهبود می دهند استفاده شود و جهت تامین عناصر از کودهایی که پی اچ پایین تری دارند استفاده شود. مثلا جهت تامین نیتروژن از سولفات آمونیوم، جهت تامین فسفر از اوره فسفات و جهت تامین پتاسیم از کودهایی مانند تیوسولفات پتاسیم استفاده شود.
• حذف گل جالیز قبل از تولید بذر: کافی است فقط با دست حذف شود.
• مصرف سموم پیشگیری کننده: سم‌هایی مانند سولفوسولفورن (آپیروس)، ویکتور، ریم سولفورون، و… برای کنترل گل جالیز توصیه می‌شوند.

بعد از برداشت چه باید کرد؟

• جلوگیری از ورود حیوانات: مخصوصا گله‌های گوسفند به مزرعه؛ معمولا مزارع پس از برداشت با گله‌های گوسفند چرا می‌شوند. گوسفندان میزان زیادی بذر را با پشم‌های خود جابجا می‌کنند و یکی از عاملان جابجایی بذر گل جالیز هستند.
• آفتابدهی در فصل تابستان: اگر دمای هوا بالای 35 درجه باشد، 25 تا 40 روز برای آفتابدهی کافی است. برای آفتابدهی، معمولا زمین کاملا آماده می‌شود، نوار تیپ کشیده می‌شود. پلاستیک کف بر روی نوار و بستر کشت، کشیده می‌شود. سپس هر هفته یکبار آبیاری انجام می‌شود تا گرما و رطوبت حبس شده زیر پلاستیک باعث از بین رفتن بذرهای گل جالیز شود.

هدف نهایی این است که به جای تلاش برای نابودی کامل گل جالیز در یک فصل، بانک بذر آن در خاک به صورت تدریجی کاهش پیدا کند.

چگونه با تناوب زراعی می‌توان گل جالیز را کنترل کرد؟

تناوب زراعی یکی از ابزارهای مهم برای کاهش بانک بذر گل جالیز است. در زمین آلوده، کشت مداوم محصولات میزبان می‌تواند باعث جوانه‌زنی و افزایش جمعیت گل جالیز شود. بنابراین باید در تناوب از محصولاتی استفاده کرد که میزبان گونه غالب گل جالیز موجود در مزرعه نباشند. بنابراین پیش از انتخاب محصول برای تناوب، باید گونه گل جالیز موجود در مزرعه و دامنه میزبانی آن مشخص شود. در شرایط مناسب می‌توان از بعضی گیاهان غیرمیزبان یا گیاهان تله نیز در برنامه تناوب استفاده کرد.

گیاه تله، گیاهی است که می‌تواند باعث تحریک جوانه‌زنی بذر گل جالیز شود؛ اما اجازه تکمیل چرخه زندگی انگل و تولید بذر را نمی‌دهد. به این ترتیب، بذرهای موجود در خاک جوانه می‌زنند، اما چون انگل نمی‌تواند چرخه زندگی خود را کامل کند، بخشی از بانک بذر خاک کاهش پیدا می‌کند. گیاهانی مانند کتان در برخی سیستم‌های زراعی به عنوان گیاه تله مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. ترشحات ریشه کتان باعث جوانه زدن بذر گل جالیز می‌شود که آن را آلوده می‌کند، ولی تولید بذر نمی‌کند.

همچنین می‌توان از گیاهان یونجه، ذرت و سورگوم به عنوان گیاهان تله استفاده کرد. در صورت آلودگی زیاد استفاده از تناوب با گیاهان غیر میزبان حداقل به مدت دو سال تا حدی موثر است. البته انتخاب گیاه تله باید بر اساس گونه گل جالیز، شرایط منطقه و محصول اصلی انجام شود. استفاده اشتباه از یک گیاه می‌تواند نتیجه عکس داشته باشد و به جای کاهش بانک بذر، باعث افزایش آن شود.

کشت گیرانداز یا Catch Crop برای کنترل گل جالیز

کشت گیرانداز با گیاه تله تفاوت دارد. در این روش، گیاهی که می‌تواند میزبان گل جالیز باشد کشت می‌شود تا بذرهای گل جالیز جوانه زده و به آن متصل شوند، اما قبل از رسیدن انگل به مرحله تولید گل و بذر، محصول یا گیاه آلوده حذف می‌شود. این روش در صورت اجرای صحیح می‌تواند به کاهش تدریجی بانک بذر گل جالیز کمک کند. با این حال، زمان حذف گیاه بسیار مهم است و اگر گل جالیز قبل از حذف گیاه فرصت تولید بذر پیدا کند، نتیجه روش برعکس خواهد شد.

برای مثال، گل جالیز منشعب، میزبان گوجه فرنگی، توتون، سیب زمینی، فلفل، بادمجان، کلم، کلزا، خیار، خربزه، طالبی، هندوانه، کدو، یونجه، سیب زمینی و آفتابگردان و بعضی گیاهان زینتی است.

مزرعه آلوده به گل جالیز چگونه تغذیه و کود دهی شود؟

کمبود عناصر غذایی، کاهش حاصلخیزی خاک و بالا بودن PH خاک می‌توانند میزان رشد و بنیه گیاه را کاهش دهند. این می‌تواند تحمل گیاه را کاهش داده و شدت خسارت انگل را بیشتر کند. از طرف دیگر تحقیقات نشان داده که در زمین‌های قلیایی آلودگی و فعالیت گیاه جالیز بیشتر است.

وضعیت تغذیه‌ای گیاه میزبان می‌تواند بر تولید ترکیبات موجود در ترشحات ریشه و در نتیجه بر تعامل میزبان و انگل اثر بگذارد. به‌خصوص نیتروژن و فسفر در این زمینه اهمیت دارند. کمبود فسفر می‌تواند با افزایش تولید و ترشح استریگولاکتون‌ها همراه باشد. این ترکیبات قادرند جوانه‌زنی بذر برخی گیاهان انگلی مثل گیاه جالیز را تحریک کنند.

بنابراین در زمین آلوده، هدف از کوددهی نباید صرفاً افزایش مقدار کود مصرفی باشد. زیرا کود با تاثیر بر فیزیولوژی میزبان، خصوصیات خاک و اثر مستقیم بر روی گل جالیز از خسارت این انگل می‌کاهد.

در مزارع آلوده به گل جالیز توصیه می‌کنیم از کودهای که پایه اسیدی دارند یا می‌توانند در خاک نقش کاهنده موقتی پی اچ را ایفا کنند استفاده شود. برای مثال برای تامین ازت سولفات آمونیوم، برای تامین فسفر، اوره فسفات و برای تامین پتاسیم از منابعی مانند تیوسولفات پتاسیم استفاده شود.

همچنین استفاده گوگردهای معدنی بصورت زیر کشت و گوگردهای پتروشیمی در طول دوره کشت می‌تواند کمک کننده باشد. گزارش‌های کشاورزان نشان می‌دهد استفاده از شیره کود مرغی و شیره کود ماهی در طول دوره رشد، برای افزایش بنیه و پیشگیری از فعالیت گلک بسیار مفید است. به طور کلی کود دهی باید با هدف بهبود بنیه و شرایط بوته و همچنین جلوگیری از جوانه زنی گیاه جالیز انجام شود. بنابراین کود دهی و تغذیه در مزارع آلوده متفاوت‌تر و اختصاصی‌تر است.

آبیاری صحیح و کاهش خسارت گل جالیز

برای توضیح نقش آبیاری در کاهش خسارت گل جالیز، کافی است بدانید هر چه بنیه بوته قوی‌تر و بهتر باشد؛ خسارت کمتر است. آبیاری به موقع و کافی نقش بسیار مهمی در افزایش بنیه و حجم بوته دارد. در شرایط کم‌آبی، گیاه میزبان ضعیف‌تر شده و خسارت ناشی از انگل می‌تواند شدیدتر شود.

گزارش‌های مزعه‌ای و تجربی حاکی از این است که تنش‌های موقتی آبی باعث بیشتر شدن جمعیت گل جالیز و افزایش خسارت آن می‌شود و بر عکس. در کشت‌های پاییزه و زمستانه، بارندگی و رطوبت بالا در مزرعه شیوع گل جالیز را کاهش داده و باعث پوسیدگی محل اتصال گل جالیز می‌شود.

حذف (کندن) گل جالیز با دست جهت جلوگیری از بذر ریزی

حذف دستی گل جالیز یکی از ساده‌ترین روش‌های موجود و عدم استفاده از سم کشنده گل جالیز برای جلوگیری از تولید بذر است. گل جالیز باید قبل از تشکیل بذر و ترجیحاً پیش از گلدهی کامل از مزرعه حذف شود. در صورت امکان، ساقه گل جالیز باید از محل اتصال نزدیک سطح خاک توسط ابزار تیز حذف شده و از مزرعه خارج شود. باقی گذاشتن ساقه‌های گل جالیز در مزرعه می‌تواند خطر تولید بذر را افزایش دهد.

نکته مهم این است که بیرون کشیدن شدید ساقه گل جالیز از خاک ممکن است به ریشه گیاه میزبان آسیب وارد کند. بنابراین در بسیاری از موارد، قطع کردن ساقه نزدیک سطح خاک گزینه مناسب‌تری است. وجین دستی در مزارع با آلودگی کم و متوسط می‌تواند مفید باشد، اما در مزارع با آلودگی بسیار زیاد، هزینه و نیروی کار مورد نیاز افزایش پیدا می‌کند. این روش نیز بهترین درمان گل جالیز گوجه فرنگی محسوب می‌شود.

آفتابدهی تابستانه گل جالیز و کنترل این انگل

آفتاب‌دهی یا Solarization یکی از موثرترین روش‌ها برای پیشگیری از گل جالیز است. نحوه انجام آفتابدهی برای از بین بردن بذر گل جالیز به این شکل است که معمولا حدود 20 تا 40 روز قبل ازکشت زمین کاملا آماده می‌شود، زیرسازی و کودهای زیر کشت ریخته می‌شود، نوار تیپ کشیده و در نهایت روی خطوط کشت یک پلاستیک شفاف کشیده می‌شود. در ادامه بسته به شرایط خاک هفته‌ای یکبار آبیاری انجام می‌شود.

در نتیجه، گرما و رطوبت شدید به دام افتاده زیر پلاستیک باعث از بین رفتن بذر گل جالیز و سایر علف‌های هرز خواهد شد. کارشناسان ما معتقدند که این موثرترین راهکار برای مقابله با گل جالیز به شمار می رود. حتی از بهترین سم برای گل جالیز هم بهتر عمل می‌کند. به عقیده کارشناسان آقا مهندس دلیل اینکه آلودگی به گل جالیز در زمین‌های شهرستان آبدان بوشهر بسیار کمتر از کهورستان بندر است، صرفا آفتابدهی قبل از کشت است.

کارایی آفتاب‌دهی به عوامل زیر بستگی دارد:

• دمای هوا
• شدت تابش خورشید
• رطوبت خاک
• نوع خاک
• ضخامت و کیفیت پوشش
• مدت زمان پوشش
• عمق بذرها

در مناطقی که شرایط آب‌وهوایی مناسب وجود دارد، آفتاب‌دهی می‌تواند یکی از اجزای برنامه مدیریت تلفیقی باشد. پس از اجرای آفتاب‌دهی نیز نباید با شخم عمیق یا جابه‌جایی خاک، بذرهای لایه‌های عمیق‌تر را به سطح منتقل کرد، چرا که تاثیر آن از بین می‌رود. براساس یکی از تحقیقات انجام شده مدت زمان لازم برای پهن بودن پوشش پلاستیکی در حدود 6 هفته می‌باشد. در آزمایش دیگر حداکثر عمق اثر گرما در خاک، بسته به شرایط حداکثر تا 15 سانتی متر بود. همچنین آفتابدهی در خاکی که کود مرغی مصرف شده اثر بیشتری دارد.

در زمین‌های آلوده به گل جالیز چه ارقامی می‌توان کشت کرد؟

از آنجایی که گل جالیز انگل است و منابع غذایی میزبان را می‌گیرد، میزان رشد و عملکرد (هم تعداد میوه هم سایز میوه) را کاهش می‌دهد. بنابراین اگر بتوان در زمین‌هایی که احتمال آلودگی دارند ارقام با بنیه‌تر که میوه‌های درشت سایزتری دارند استفاده کنید، می‌توانید تا حدودی خسارت گل جالیز را کمتر کنید.

استفاده از ارقام مقاوم یا متحمل یکی دیگر از روش‌های مدیریت گل جالیز است. مقاومت ژنتیکی یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت گل جالیز است. اما مقاومت همیشه به معنی مصونیت کامل نیست و در برخی گیاهان، نژادهای مختلف انگل می‌توانند واکنش متفاوتی ایجاد کنند.

مقاومت و تحمل با یکدیگر تفاوت دارند. در گیاه مقاوم، گیاه میزبان می‌تواند از جوانه‌زنی، اتصال یا رشد گل جالیز جلوگیری کند. در گیاه متحمل، ممکن است انگل بتواند گیاه را آلوده کند، اما گیاه میزبان قادر است با وجود آلودگی، بخش بیشتری از عملکرد خود را حفظ کند.

لازم به ذکر است که گیاهان متحمل همان ارقام اصلاح شده هستند که اجازه رشد اندام‌های مکنده را به گل جالیز نداده و با کاهش تراکم گل جالیز، عملکرد تا حدودی حفظ می‌شود. این روش برای بعضی محصولات مانند آفتابگردان موثر بوده، ولی در محصولاتی مانند گوجه فرنگی، باقلا و عدس چندان موفق نیست.

میزان مقاومت یا تحمل نیز ممکن است در برابر گونه‌ها و جمعیت‌های مختلف گل جالیز متفاوت و نسبی باشد. به همین دلیل، انتخاب رقم باید بر اساس گونه گل جالیز غالب در منطقه و نتایج آزمایش‌های معتبر همان منطقه انجام شود. در این بین شرکت Corteva اعلام کرده است که مقاومت ارقام مختلف در برابر گل جالیز به دو قسمت تقسیم می شود:

مقاومت عمودی (Vertical resistance)

معمولاً با تعداد محدودی ژن مرتبط است و می‌تواند در برابر نژادهای مشخص گل جالیز بسیار مؤثر باشد.

مقاومت افقی (Horizontal resistance)

معمولاً حاصل اثر چندین ژن است و مقاومت/تحمل نسبی و گسترده‌تری ایجاد می‌کند؛ بنابراین از نظر دوام می‌تواند اهمیت بیشتری داشته باشد.

کنترل بیولوژیک گل جالیز

کنترل بیولوژیک گل جالیز یکی از حوزه‌های مورد توجه پژوهشگران است. برخی حشرات، قارچ‌ها و میکروارگانیسم‌های خاک می‌توانند در کاهش جمعیت یا خسارت گل جالیز نقش داشته باشند.

یکی از عوامل شناخته‌شده، مگس Phytomyza orobanchia است که لاروهای آن در اندام‌های گل جالیز تغذیه کرده و می‌تواند باعث کاهش تولید بذر شود. مطالعات میدانی جدید نیز نشان داده‌اند که این مگس می‌تواند تعداد قابل توجهی از بذرهای گل جالیز را از بین ببرد و در شرایط مناسب به عنوان یکی از عوامل کنترل بیولوژیک گل جالیز مورد توجه قرار گیرد.

از سوی دیگر، برخی گونه‌های قارچ‌های جنس Fusarium و باکتری‌ها و قارچ‌های مفید خاک مانند Trichoderma نیز در مطالعات مختلف برای کاهش آلودگی گل جالیز بررسی شده‌اند. با این حال، کنترل بیولوژیک هنوز نمی‌تواند در تمام مزارع به عنوان یک راهکار مستقل و قطعی معرفی شود. معمولاً باید در کنار سایر روش‌های مدیریتی مورد استفاده قرار گیرد.

مبارزه شیمیایی با گل جالیز (سم کشنده گل جالیز)

مبارزه شیمیایی با گل جالیز یکی از پیچیده‌ترین قسمت‌های مدیریت این انگل است. دلیل آن این است که گل جالیز در بخش عمده چرخه زندگی خود در زیر خاک و متصل به گیاه میزبان قرار دارد. همچنین به دلیل نبود کلروفیل در گل جالیز، همه گروه‌های علف‌کش‌ها برای آن مناسب نیستند و علف‌کش باید بتواند انگل را کنترل کند، بدون اینکه آسیب اقتصادی به گیاه اصلی وارد کند. به همین دلیل، یک سم کشنده گل جالیز که برای تمام گونه‌های گل جالیز و تمام محصولات قابل استفاده باشد وجود ندارد.

برخی علف‌کش‌ها مانند ترکیبات گروه سولفونیل‌اوره ، ایمیدازولینون‌ها و برخی علف‌کش‌های دیگر در مطالعات مختلف برای مدیریت گل جالیز بررسی شده‌اند. بهترین سم برای گل جالیز عبارتند از: سولفوسولفورون (آپیروس)، ویکتور، ریم سولفورون، نیکوسـولفورون.

در برخی سیستم‌های زراعی استفاده از علف‌کش‌های سولفونیل‌اوره یا ترکیباتی مانند ایمیزاپیر و ایمی‌زاپیک، بسته به محصول و رقم، مورد مطالعه قرار گرفته است. به تازگی یک ترکیب غیر شیمیایی به نام اورابیون نیز از جهت مبارزه با گل جالیز معرفی شده است. به هر حال، در کشور ما آپیروس رایج‌ترین سم کشنده گل جالیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. سم گل جالیز در مناطق جنوبی که بیشترین آلودگی‌ها را دارند پرکاربردترین سم برای کنترل گل جالیز است.

سولفوسولفورون برای گل جالیز

سولفوسولفورون برای گل جالیز (سولفوسولفورون 75 WG) برای پیشگیری از گل جالیز به این صورت استفاده می‌شود:

دز مصرف: 52 گرم برای هر چهار هزار متر نوار تیپ

زمان مصرف: اولین تزریق، 20 تا 30 روز پس از انتقال نشا (بعد استقرار کامل نشا) انجام می‌شود. سپس هر 10 تا 15 روز یکبار مجدد تزریق می‌شود. تزریق سولفوسولفورن برای کنترل گلک 3 تا 5 بار تکرار لازم دارد.

نکته بسیار مهم برای نتیجه گرفتن از این سموم این است که مقدار مصرف، زمان مصرف و تعداد دفعات کاربرد باید به دقت انتخاب و تعیین شود.

در بعضی سیستم‌ها، کاربرد دزهای بسیار پایین برخی علف‌کش‌ها در زمان مناسب می‌تواند باعث کاهش رشد گل جالیز شود. اما زمان مصرف اهمیت بسیار زیادی دارد. زیرا مرحله زیرزمینی انگل و مرحله اتصال آن به میزبان، حساسیت متفاوتی دارند. همچنین در استفاده از علف‌کش‌ها باید ماندگاری ماده مؤثره در خاک و احتمال آسیب به محصول بعدی در تناوب مورد توجه قرار گیرد.

استفاده از علف‌کش‌های تدخینی و ضدعفونی خاک

در زمین‌هایی که تراکم گل جالیز بسیار زیاد است، گاهی روش‌های ضدعفونی و تدخین خاک مورد بررسی قرار می‌گیرند. این روش‌ها می‌توانند جمعیت بذر و سایر عوامل خسارت‌زا را در لایه‌های خاک کاهش دهند، اما هزینه بالا، نیاز به تجهیزات مناسب، مسائل ایمنی و اثر بر موجودات مفید خاک باعث می‌شود استفاده از آنها نیازمند بررسی دقیق اقتصادی و فنی باشد.

بنابراین استفاده از مواد تدخینی مانند متام سدیم (واپام) یا محصولات مشابه باید فقط طبق ثبت قانونی، برچسب محصول و دستورالعمل ایمنی مربوطه انجام شود. نمی‌توان آن را به عنوان یک نسخه عمومی برای تمام مزارع پیشنهاد کرد.

آخرین سخن درباره گل جالیز

گل جالیز خسارت‌زاترین انگل در حوزه صیفی و سبزی کاری است و کنترل آن بسیار مشکل است. مهم‌ترین نکته درباره این انگل این است که وقتی ساقه گل جالیز روی سطح خاک مشاهده می‌شود، قسمت مهمی از خسارت قبلاً اتفاق افتاده است. بنابراین کنترل موفق آن باید قبل از ظهور ساقه و با هدف جلوگیری از جوانه‌زنی، جلوگیری از اتصال انگل به میزبان، جلوگیری از تولید بذر و کاهش بانک بذر خاک انجام شود.

به طور کلی توصیه می‌کنیم، برای کنترل گل جالیز باید چند راهکار تلفیقی را با هم استفاده کنید. موثرترین و عملی‌ترین راهکارها برای کنترل گل جالیز در کشور ما به شرح زیر است:

1. آفتابدهی قبل از کشت
2. آبیاری منظم و کافی در طول دوره رشد
3. استفاد از سموم موثر با دز مناسب در دوره های زمانی دقیق و منظم
4. تغذیه و کوددهی اختصاصی
5. جلوگیری از ورود گله های حیوانات به مزرعه پس از برداشت

اگر مزرعه برای چند سال متوالی آلوده بوده است، نباید انتظار داشت که با یک بار استفاده از سم یا وجین، مشکل به طور کامل برطرف شود. کاهش بانک بذر گل جالیز در خاک یک فرایند تدریجی است و مدیریت صحیح طی چند سال می‌تواند جمعیت و خسارت آن را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. حتی با استفاده از بهترین سم برای گل جالیز باز هم از بین بردن گل جالیز زمان بر خواهد بود.