نام انگل

گل جالیز (گلک)

نام علمی انگل:

Orobanch sp

معرفی:

گلک در مناطق گرم و خشک سراسر جهان وجود دارد و در کشور های اطراف دریای مدیترانه و غرب آسیا متداول ترین و زیان بار ترین است. در برخی مناطق گل جالیز خسارت هایی از 10 تا 70% به محصولات وارد می کند. بیمارگر گل جالیز گیاهی یکساله سفید تا زرد مایل به قهوه ای به ارتفاع 15 تا 50 سانتی متر است؛ ساقه گوشتی و برگ های فلس مانند دارد و تعدادی زیادی گل های زیبا به شکل گل میمون در طول ساقه تشکیل می دهد.

بیماری انگل گل جالیز گوجه فرنگی
  1. ترشحات ریشه گوجه فرنگی نقش تحریک کنندگی در جوانه زنی بذر گل جالیز دارد.
  2. بذر هنگام جوانه زدن ریشه چه تولید می کند.
  3. ریشه چه به طرف ریشه گیاه میزبان رشد می کند، به آن می چسبد و از آن آب و مواد غذایی می گیرد.
  4.  انگل ساقه تولید می کند که در سطح زمین به صورت شاخساره مارچوبه ای ظاهر می شود. در همین هنگام ریشه اصلی انگل ریشه های ثانویه تولید و رشد بیرونی پیدا می کند تا ریشه بوته های دیگر را آلوده کند.
  5. ساقه های گل جالیز به رشد ادامه می دهند، گل و بذر تولید می کنند و به مدت کمتر از دو ماه بعد از ظهور ساقه ها، بذر ها بالغ و منتشر می شوند.

نشانه های ظهور گل جالیز در مزرعه

اگر دیدید در مزرعه یک سری بوته های در بین سایر بوته های دیگر بصورت غیر عادی ای تا ده سانتیمتر ارفاع آنها کمتر مانده، انتهای ساقه یا همان مریستم انتهایی و برگ های اطراف رو به زردی رفته است. این می تواند از نشانه های اولیه ظهور گل جالیز باشد.  

در مرحله بعد، علایم خسارت شامل زرد شدن برگ ها، تشنگی (تنش رطوبت)، توقف رشد و پژمردگی میزبان است. در مزرعه آلوده به گل جالیز، بسته به آلودگی زود هنگام و اینکه با چند گل جالیز آلوده شده باشند، از رشد باز می مانند. بیش ترین خسارت به گیاه میزبان توسط گل جالیز، قبل از ظهور ساقه ایجاد می شود. از این رو کنترل موثر در مرحله زیرزمینی این گیاه بسیار موثر است.

کنترل

بذر گل جالیز می تواند به مدت 10 سال در خاک زنده بماند و جوانه زنی آن فقط در حضور میزبان صورت می گیرد. توصیه های فنی گل جالیز زمانی روی سطح خاک مشاهده می شود که بیشترین خسارت به گیاهان میزبان وارد شده و به دلیل ارتباط تنگاتنگ بین انگل و میزبان، مهار گل جالیز در این مرحله مشکل بوده و حذف گل جالیز در این مرحله بیشتر به منظور جلوگیری از تولید بذر های زیاد آن است که می توانند منشاء آلودگی در سال های بعد باشند. برای مبارزه با گل جالیز روش های مختلفی پیشنهاد شده است که هیچ کدام به تنهایی موثر نیست. مهمترین روش های مبارزه شامل موارد زیر است که بسته به شرایط اقلیمی و خاک هر منطقه کارایی متفاوتی دارند.

بهداشت مزرعه

بهداشت مزرعه مهمترین روش پیشگیری از آلودگی و گسترش آلودگی است. بذر های گل جالیز بسیار ریز و شیبه گرد (پودر مانند) بوده و قدرت چسبندگی به سطوح مختلف را دارند. این بذر ها با آب، باد، حیوانات، حشرات، ماشین آلات و ادوات کشاورزی و انسان به راحتی منتقل می شوند. بنابراین کود حیوانی آلوده به بذر، رفت و آمد ماشین ها و ادوات کشاورزی بین مزارع بدون شستشو و تمیز کردن به راحتی باعث آلودگی مزارعی می شود که سابقه آلودگی نداشته باشد.

تاریخ کاشت

تاریخ کاشت با تاثیری که از طریق عوامل محیطی، درجه حرارت، بر جوانه زدن بذر گل جالیز می گذارد؛ می تواند در کنترل آن موثر باشد یعنی با زود کاشتن محصول و پیش رس نمودن آن می توان گیاه را از خسارت آن فراری داد. آزمایش ها نشان داده اند که در منطقه مشهد با تاخیر در کشت گوجه فرنگی از اول اردیبهشت تا دهه سوم اردیبهشت تراکم گل جالیز افزایش می یابد. با تاخیر بیشتر در کشت گوجه فرنگی، آلودگی به گل جالیز کاهش می یابد ولی به دلیل کوتاه شدن فصل کشت عملکرد گوجه فرنگی نیز قدری کاهش می یابد. بنابراین کشت زود هنگام می تواند راهی برای کنترل گل جالیز باشد.

تناوب زراعی

تناوب مزرعه آلوده به گل جالیز با میزبان های مشترک گل جالیز ممنوع است مگر اینکه به عنوان تله استفاده شوند. برای مثال، گل جالیز منشعب، میزبان گوجه فرنگی، توتون، سیب زمینی، فلفل، بادمجان، کلم، کلزا، آفتابگردان و بعضی گیاهان زینتی است. در صورت آلودگی زیاد استفاده از تناوب با گیاهان غیرحساس حداقل به مدت دو سال تا حدی موثر است. در تناوب می توان از گیاهان تله استفاده کرد. با کشت گیاهان غیر حساس و گیاهان تله در زمین های آلوده می توان تا حدودی گل جالیز را کنترل کرد. می توان از گیاه کتان، یونجه، ذرت و سورگوم به عنوان گیاهان تله استفاده کرد. نشان داده شده است که گیاه کتان، تله خوبی برای گل جالیز است. ترشحات ریشه کتان باعث جوانه زدن بذر گل جالیز می شود که آن را آلوده می کند ولی تولید بذر نمی کند.

تغذیه مناسب

کاهش حاصلخیزی و بالا بودن pH خاک موجب عدم جذب عناصر غذایی از طرف گیاه و در نتیجه باعث تشدید حضور گل جالیز در مزرعه می شود. بنابراین تغذیه مناسب گیاه قبل از کاشت و در طول مرحله داشت می تواند تا حدودی میزان خسارت را کاهش دهد. گل جالیز شرایط قلیایی خاک را برای رشد بیشتر می پسندد.

وجین دستی

حذف گل جالیز، هنگامی که سر از خاک بیرون آورده و قبل از گلدهی توسط ابزار تیز و از طریق قطع کردن آن ها از سطح خاک انجام می شود. بیرون کشیدن گل جالیز از خاک برای حذف آن باعث صدمه به ریشه های گوجه فرنگی می شود. بیرون بردن اندام های قطع شده گل جالیز از مزرعه مهم است زیرا حتی بدون وجود اتصال به میزبان هم قادر به گلدهی و تولید بذر هستند.

آفتاب دهی خاک

پهن کردن پوشش پلاستیکی در سطح خاک در طول فصل گرم و آفتابی سال می تواند در کاهش جمعیت این انگل موثر باشد. پوشش پلاستیکی روشن (شفاف) نسبت به پوشش تیره از کارایی بهتری برخوردار است درجه حرارت زیر پوشش پلاستیک باید به 50 درجه سانتیگراد برسد. براساس تحقیقات انجام شده مدت زمان لازم برای پهن بودن پوشش پلاستیکی در حدود 6 هفته می باشد. در آزمایش دیگر حداکثر عمق اثر گرما در خاک بسته به شرایط حداکثر تا 15 سانتیمتر بود. شخم و به هم زدن خاک پس از عمل آفتابدهی تاثیر آن را از بین می برد. آفتابدهی در خاکی که کود مرغی مصرف شده اثر بیشتری دارد.

ارقام متحمل

ارقام اصلاح شده ای که دارای تحمل نسبی به گل جالیز هستند اجازه رشد اندام های مکنده را به گل جالیز نداده و با کاهش تراکم گل جالیز، عملکرد تا حدودی حفظ می شود. این روش برای بعضی محصولات مانند آفتابگردان موثر بوده ولی در محصولاتی مانند گوجه فرنگی، باقلا و عدس چندان موفق نبوده است.

مبارزه شیمیایی

  1.  استفاده از علفکش عمومی در میزان مصرف بسیار کم استفاده از بذر کش ویکتور به میزبان 50 سی سی در هکتار در سه نوبت به ترتیب، 30، 40 و 50 روز پس از انتقال نشاء به مزرعه
  2.  استفاده از علفکش آپیروس (سولفوسولفورون 75 WG) به میزان 53 گرم در هکتار در 20 روز پس از انتقال نشاء، اما باید باقیمانده سم در خاک قبل از کشت بعدی (مانند گندم) بررسی شود تا از حد مجاز بیشتر نباشد
  3.  استفاده از علفکش های تدخینی: برای استفاده از علفکش های تدخینی می توان از علف کش واپام به میزان 1000 لیتر درهکتار و به کمک ماشین مخصوص تزریق سم در عمق 20 تا 25 سانتی متری قبل از کشت گوجه فرنگی اقدام کرد. آبیاری بعد از کاربرد سم واپام در افزایش تاثیر آن ضروری است. در مواردی که تراکم گل جالیز بسیار زیاد است ضدعفونی می تواند زمین را تا حدی به وضعیت اولیه برگرداند.