امروزه اکثر رقم های با کیفیت صیفی جات، رقم های اصلاح شده هستند. یکی از اولین ویژگی هایی که در رقم های اصلاح شده، ایجاد شده است؛ ویژگی کود پذیر بودن است یعنی وابستگی بیشتر به تغذیه. بنابراین رقم های امروزی اگر چه بازدهی بیشتری دارند، ولی مصرف بیشتری هم دارند. 
حتما شما هم تجربه کرده اید که در خاک های غنی، محصول بهتر و بیشتری و در خاک های فقیر محصول کمتر و بی کیفیت تولید می گردد و این به دلیل تغذیه می باشد. تمامی موجودات در ازای تغذیه بهتر، بازدهی بهتری دارند و گیاهان نیز از این قاعده مستثنی نیستند. پس اگر می خواهید عملکرد بهتری داشته باشید باید تغذیه بهتری برای مزرعه خود داشته باشید. قواعد زیادی در تغذیه گیاهان وجود دارد که به طور خلاصه بر این نکته تاکید می کنند که چه زمانی، چه نوع کودی، چه میزان و به چه شکلی به گیاه داده شود. اگر جواب این چهار سوال را بدانید احتمالا یک کشاورز حرفه ای هستید.

به هر حال تغذیه گیاه از زمان کشت بذر شروع و تا پایان دوره رشد ادامه دارد و کشاورز باید بداند در هر مرحله گیاه به چه کودی نیاز دارد که البته دانستن این مهم نیازمند درک اساسی از شرایط آب و خاک، محیط و نوع گیاه و رقم است. 

مجموعه آقا مهندس درصدد است که از طریق مقالات و مشاوره های رایگان، توجه کشاورزان را به  اهمیت تغذیه جلب کند.

تغذیه درست گیاه که امروزه از طریق کارشناسان و در  قالب توصیه های کودی، برنامه ریزی می شود لازمه زیر ساخت هایی مانند شناخت خاک (میزان شوری خاک، میزان pH خاک و نوع بافت خاک) است. خاک حاصلخیز خاکی است که شوری آن پایین تر از 2  دسی زیمنس بر متر  (برای کشت صیفی جات) باشد، pH یا اسیدیته آن بین 5/5 تا 6/8 باشد، بافت آن غالبا شنی لومی یا حتی شنی باشد. بنابراین قدم اول در تغذیه، آماده کردن خاک است، همان محیطی که بیش از 80 درصد مواد غذایی مورد نیاز گیاه را فراهم می کند. 

آماده سازی خاک

ممکن است گوجه فرنگی توانایی رشد (نه باردهی) در طیف گسترده ای از خاک ها را داشته باشد اما بیشترین رشد را در خاک هایی دارد که شنی و با مقدار کافی مواد آلی دارد. خوشبختانه حاصلخیزی خاک قابل تغییر است و همانطور که حاصلخیزی خاک تا آخر فصل کاهش می یابد، قابل تجدید است. اولین مرحله برای افزایش حاصلخیزی خاک، آماده سازی زمین است که شامل چند مرحله است:

1-آزمون آب و خاک (آزمون آب و خاک مهمترین مرحله در آماده سازی زمین و برنامه ریزی اولیه است. بسیاری از کارشناسان میزان باردهی را از آزمون خاک و نوع رقم، تخمین می زنند)

1-آبیاری و زهکشی زمین (در خاک های شور و مناطق جنوبی)

2-شخم عمیق

3-نرم کردن خاک

4-پشته بندی یا شیاربندی (در خاک های رسی پشته بندی بسیار مفید است)

چرا قدم اول آزمون خاک و آب باشد؟

اول اینکه اگر زمین اجاره می کنید باید به شرط آزمون خاک باشد، چون اگر شور باشد، ممکن است متضرر شوید یا اینکه عملکرد و یا سود خوبی نخواهید کرد. پس اگر آزمون خاک بگیرید خشت اول را کج نخواهید گذاشت. دوم اینکه تا حدود زیادی مشخص می شود که چقدر باید هزینه کنید. مثلا مشخص می شود که زمین فقیر است و باید حدود 10 تا 30 تن در هکتار کود دامی پوسیده، به مقدار لازم گوگرد، سولوپتاس و… بریزید یا اینکه زمین در وضعیت خوبی هست و فقط 5 تن کود دامی پوسیده کافیست و در نتیجه هزینه اضافی لازم نیست بنابراین شما می توانید تصمیم درست تری بگیرید. باید بدانید که میزان و نحوه ی کود دهی شما کاملا به آزمون آب و خاک بستگی دارد. توصیه کلی مجموعه آقا مهندس برای آماده سازی خاک قبل از کشت گوجه فرنگی به صورت زیر است.

بسته به آزمون خاک، کود دامی و مرغی بصورت مخلوط اضافه کنید:

استفاده از کود دامی یک روش کود دهی خارق العاده است که از دیرباز برای بهبود وضعیت تغذیه ای خاک استفاده شده است. کارشناسان معتقدند که کشت خاکی، بدون استفاده از کود های دامی به صرفه نیست. زیرا خاک های ما غالبا فقیر شده اند در حالی که کود دامی:

1-حاوی مقدار زیادی از مواد معدنی و آلی مغذی است و عناصری هم که در خاک هستند را قابل جذب می کند.

2-ساختار خاک را بهبود می بخشد.

3-قابلیت رشد آن را افزایش می دهد.

4-به نگه داشتن مواد مغذی کمک می کند، فشردگی خاک را کاهش می دهد.

5-دمای خاک را متعادل تر می کند.

6-مصرف آب را کاهش می دهد.

7-کرم های خاکی را جذب می کند و میکروب های مفید را افزایش می دهد.

در کل، استفاده از کودهای دامی بهره وری را افزایش می دهد و هزینه ها را کاهش می دهد.

لازم به ذکر است که کود مرغی کود بسیار غنی ای است. اما اصلاح کننده خاک نیست. بنابراین اگر کود دامی که هم اصلاح کننده خاک است و هم حاوی مواد آلی و مغذی، به همراه کود مرغی که حاوی میزان مواد غذایی بیشتری است مخلوط بکنید نتیجه بهتری می گیرید. نسبت و میزان این دو کود کاملا بستگی به میزان شوری خاک و عناصر مغذی موجود در خاک دارد. مثلا در خاک های شور، خاک های رسی، خاک های شورقلیایی، خاک هایی که هارد پن دارند، کود دامی پوسیده حتما باید استفاده شود تا هم خاک اصلاح شود هم مواد مغذی به خاک اضافه شود. اما از آنجایی که کود مرغی شوری خاک محیط ریشه را کمی افزایش می دهد و خاک را اصلاح نمی کند، اضافه کردن کود مرغی به اندازه کود دامی مفید نخواهد بود. در مرودشت تعدادی از کشاورزان که بالای 200 تن در هکتار گوجه برداشت می کنند، صرفا" کود دامی استفاده می کنند. اما در غالب مناطق و شرایط توصیه می شود کود دامی و مرغی بصورت مخلوط و با نسبت 3 به یک یا 2 به یک استفاده شود. یعنی میزان کود دامی 2 یا 3 برابر کود مرغی باشد. میزان این دو هم بستگی به آزمون خاک دارد ولی مصرف  بین 10 تا 30 تن کود در هکتار، توصیه غالب کارشناسان ما است. 

با توجه به مطالب گفته شده، پیش از کشت گوجه فرنگی اضافه کردن کود دامی به زمین ضروری به نظر می رسد. زیرا گوجه فرنگی به دلیل داشتن سیستم ریشه ای افشان، برای رشد مطلوب نیاز به خاکی دارد که بافت اسفنجی داشته باشد و یکی از راه ها برای بهبود ساختار خاک استفاده از کود دامی است.

میزان مصرف کود دامی

توصیه برای مصرف کودهای دامی (مرغی، گوسفندی و گاوی) امری دشوار است، زیرا مقدار مواد غذایی موجود در این نوع کودها متغیر است و این امر بسته به نوع دام، تغذیه دام، شرایط نگهداری و تجزیه کود متغیر است. نتایج چندین مطالعه در داخل و خارج کشور نشان داده است که مصرف حدود 12 تن در هکتار کود گاوی (در کشت شیاری) و یا مصرف 20 تن در هکتار کود گاوی (برای کشت غیر شیاری) بیش ترین تاثیر را روی عملکرد گوجه فرنگی دارد و مصرف بالاتر از 30 تن در هکتار روی عملکرد میوه اثر منفی دارد. به طور کلی با فرض اینکه نتایج آزمون خاک مطلوب باشد توصیه می شود 10 تا 35 تن کود دامی پوسیده قبل از کشت گوجه فرنگی به زمین داده شود. اما در مرودشت که خاک بسیار غنی دارد و تناژهای بالای 200 تن در هکتار به دفعات دیده شده، مصرف 30 تن در هکتار کود دامی یکی از مهمترین دلایل عملکرد بالای این کشاورزان بیان می شود. (برای خواندن مطالب بیشتر  در مورد کود دامی اینجا کلیک کنید)

نکات زیر در رابطه با مصرف کود دامی باید رعایت شود

باید کود دامی استفاده کنید که پوسیده باشد. استفاده از کود دامی تازه از آنجایی که حاوی بذر علف های هرز و بیمارگرهای قارچی است و همچنین مشکل افت نیتروژن قابل دسترس خواهد داشت؛ خیلی توصیه نمی شود. اولا در کود دامی تازه مقدار نیتروژن قابل جذب کم بوده و نیتروژن کود مرغی هم بیشتر به شکل آمونیوم است که خود این آمونیوم هم می تواند اثر شوری را افزایش داده و هم ایجاد سمیت بکند.

دوما" دارای بذر بعضی از علف های هرز و انگل ها است و این ها بعد از قرار گرفتن در زمین دردسر ساز خواهند شد و از بین بردن این انگل ها و علف های هرز مشکل و هزینه بر است.

در خاک های رسی، بیشتر کوهای گوسفندی و اسبی و در خاک های شنی، بیشتر کود های گاوی مصرف شود. البته باید توجه داشته باشید که بهترین حالت استفاده ترکیبی از کود مرغی و یکی از کود های گاوی، گوسفندی و یا تک سم است.

در مزارعی که کود مرغی به کار برده می شود مقدار کود ازته بهتر است کاهش یابد چون کود مرغی در مقایسه با سایر کود های حیوانی معمولا دارای مقدار نیتروژن (ازت) بیشتری است.

به عنوان یک نکته کلی، میزان مواد غذایی در کود مرغی بیشتر از گوسفندی و در گوسفندی بیشتر از گاوی است.

در خاک شور کارایی کود مرغی از کود گاوی کمتر است و برای خاک های شور در صورت استفاده از کود حیوانی ترجیحا کود گاوی استفاده شود.

در مناطقی که اوایل فصل گرم است و یا در کشت های پیشکار که اوایل فصل گرم است، ترجیحا بیشتر حجم کود، کود گاوی باشد، و یا اگر از کود مرغی استفاده شد، کشت بصورت شیار انجام گیرد تا بتوان بین ریشه اولیه و کود مرغی فاصله چند سانتی ایجاد کرد. یا اینکه آبیاری اول، آبیاری سنگینی باشد.

کود حیوانی به تنهایی نمی تواند تمامی عناصر غذایی مورد نیاز گیاه را به موقع تامین کند و توصیه می شود کم و کاستی های کود دامی با اضافه کردن مقادیر مناسب کود های شیمیایی مربوطه جبران شود.

مقدار مصرف کود های شیمیایی در کشت گوجه فرنگی

 نیتروژن

مدیریت میزان مصرف نیتروژن در مزرعه گوجه فرنگی از مهترین عوامل موثر در تولید است. میزان مصرف، زمان مصرف، روش مصرف و منابع نیتروژن (نیتراته، آمونیومی) بسیار مهم است.

میزان مصرف نیتروژن به عوامل زیر بستگی دارد

1- نوع کشت (فضای باز یا گلخانه)

2- میزان مصرف اولیه کود دامی و آزمون خاک

3- نوع رقم و عملکردهای مورد انتظار

4- منبع تامین نیتروژن 

لذا قبل از مصرف نیتروژن موارد زیر را رعایت کنید

نیاز گوجه فرنگی به نیتروژن در مراحل اولیه رشد شدیدتر است و لازم است بخشی از نیتروژن مصرفی قبل از کشت گیاه به زمین اضافه شود. مصرف غالب کود نیتروژن طی دوره داشت با توجه به بافت خاک و سیستم آبیاری متفاوت است. در روش آبیاری سطحی مصرف نیتروژن طی حداقل 4 مرحله توصیه می شود. در سیستم آبیاری تحت فشار میزان مصرف نیتروژن می تواند حدود 10 تا 20 کیلوگرم در هکتار در هر مرحله آبیاری باشد.

مصرف نیتروژن در اوایل رشد نشاء می تواند آسیب زا باشد چرا که موجب رشد سریع تر و حساس تر شدن نشاء به آفات و بیماری باشد.

در صورت عدم مصرف مواد آلی (کود حیوانی) کاربرد 200 تا 400 کیلوگرم در هکتار نیتروژن توصیه می شود.

برای تولید عملکرد 80 تن در هکتار گوجه فرنگی لازم است 250 کیلوگرم نیتروژن مصرف شود و تولید عملکرد های بالاتر نیازمند مصرف نیتروژن بیشتر است.

حدود 60 درصد نیتروژن مورد نیاز باید تا زمان اولین برداشت محصول مصرف شود.

مصرف مقادیر زیاد نیتروژن علاوه بر کاهش عملکرد باعث لطیف شدن بافت های گیاهی شده و منجر به کاهش کیفیت محصول و تشدید آفات و بیماری­ های گیاهی می شود.

حدود 50 درصد نیتروژن مصرفی در مناطق سرد و در خاک های شور بهتر است از منابع نیتراته تامین شود.

در خاک های شنی افزایش تعداد دفعات مصرف کود در افزایش کارایی و بهره وری بیشتر کود موثر است.

 فسفر

زمان مصرف کود فسفره قبل از کشت محصول است. کودهای فسفره مورد استفاده در کشور از نوع سوپر فسفات تریپل به مقدار 50 تا 150 کیلوگرم در هکتار و سوپر فسفات به میزان 200 تا 300 کیلوگرم در هکتار و همچنین فسفات آمونیوم به مقدار 100 تا 200 کیلوگرم در هکتار می باشد. لازم به ذکر است که کود آمونیوم فسفات دارای 21 درصد ازت و 24 درصد گوگرد است که در محاسبات کودی باید در نظر گرفته شود. به عنوان مثال اگر میزان مصرف کود آمونیوم فسفات 100 کیلوگرم در هکتار باشد 21 کیلوگرم آن ازت و 24 کیلوگرم آن گوگرد می باشد که در محاسبات مربوط به کودهای ازته و گوگرد باید در نظر گرفته شود.

نکات مهم در مصرف کود فسفر

کود فسفره قبل از کشت در نوارهای کاشت گیاه مصرف شود.

مصرف فسفر به صورت سرک در مراحل مختلف رشد توصیه می گردد. مصرف فسفر به صورت کود آبیاری چه در آبیاری قطره­ ای و چه در آبیاری سطحی با استفاده از منابع فسفر مانند اسید فسفریک، مونو آمونیوم فسفات و مونو پتاسیم فسفات موثر است.

حساس ترین مرحله مصرف فسفر سرک برای گوجه فرنگی در مرحله پس از استقرار نشاء یا مرحله ریشه دوانی، مرحله گلدهی و یا مرحله تشکیل میوه است.

مصرف 10 تن در هکتار کود مرغی یا 20 تن در هکتار کود گاوی یا گوسفندی میزان فسفر مصرفی را تا 50 درصد کاهش می دهد.

 پتاسیم

مناسب ترین روش تعیین میزان پتاسیم مورد نیاز مزرعه گوجه فرنگی همانند فسفر، آزمون خاک است. از جمله عوامل موثر در توصیه کودی پتاسیم، میزان شوری آب و خاک است و در شرایط تنش شوری بهتر است میزان مصرف کودهای حاوی پتاس بیشتر شود.

نکات مورد توجه در مصرف کود پتاسیم

مصرف پتاسیم عمدتا در مرحله قبل از کشت گیاه صورت می گیرد.

با توجه به نیاز گوجه فرنگی به پتاسیم در زمان میوه دهی و تاثیر این عنصر غذایی بر عملکرد و کیفیت محصول، مصرف بخشی از پتاسیم از منابع مناسب این عنصر غذایی مانند سولفات پتاسیم محلول در آب برای دستیابی به عملکرد بالا در این مرحله از رشد گیاه توصیه می شود.

در خاک های شور از کودهای کلرور پتاسیم استفاده نشود زیرا این کود اثر شوری را تشدید می کند.

 گوگرد

برای جذب بهتر عناصر غذایی در خاک بایستی، کود گوگرد کشاورزی بسته به آزمون خاک تا 500 کیلوگرم در هکتار به همراه کود دامی کاملا پوسیده شده به میزان 7 تا 20 تن در هکتار قبل از کشت به خاک اضافه و با شخم کاملا با خاک مخلوط نمود. زمان مصرف کود گوگرد حداقل بایستی 1 تا 2 ماه قبل از کشت باشد تا زمان کافی برای اکسید شدن گوگرد فراهم باشد و اضافه کردن مایه تلقیح تیوباسیلوس به منظور تسریع در اکسیداسیون نیز ضروری است. میزان مصرف مایه تلقیح تیوباسیلوس یک بسته 500 گرمی به ازای هر 25 کیلوگرم گوگرد می باشد.

مصرف عناصر کم مصرف (آهن، روی، منگنز، مس و بر)

بهترین روش مدیریت مصرف عناصر ریز مغذی آزمون خاک است. مصرف این عناصر در زمان قبل از کاشت و یا در طول دوره داشت بصورت محلول پاشی و به همراه آب آبیاری قابل انجام است.

در رابطه با مصرف عناصر ریز مغذی نکات زیر رعایت شود.

مصرف منابع سولفات روی، مس و منگنز در زمان قبل از کشت برای اطمینان از رفع کمبود این عناصر غذایی انجام شود. البته در صورت بالا بودن pH خاک و آهکی بودن خاک، مصرف خاکی این عناصر اثر چندانی ندارد.

مهمترین منبع آهن، کلات آن است که محلول پاشی آن در چند مرحله در طول دوره داشت توصیه می شود.

کمبود و یا مشکل عدم جذب آهن در بسیاری از زمین های کشور ما، بخصوص در آب های آهکی مناطقی نظیر بوشهر و خوزستان بسیار شایع است.

محلول پاشی آهن با استفاده از سولفات آهن دوام زیادی ندارد اما کمبود آن را به طور موقت مرتفع می نماید از این رو محلول پاشی بایستی به صورت مستمر صورت گیرد.

کمبود بر در خاک های آهکی و آب با کیفیت مطلوب بیشتر شایع است.

در مناطق با آب شور کمبود بر کمتر اتفاق می افتد و حتی امکان سمیت بر آن نیز وجود دارد.

 محلول پاشی عناصر کم مصرف با غلظت 3 - 5 در هزار در حداقل سه نوبت با فاصله 15 روز از یکدیگر صورت گیرد.