بیماری پژمردگی فوزاریومی گوجه فرنگی

پژمردگی فوزاریومی گوجه فرنگی چیست؟

در میان بیماری‌های گوجه‌فرنگی، پژمردگی فوزاریومی گوجه به دلیل شدت خسارت، گستردگی پراکنش و دشواری مدیریت، یکی از بیماری‌های مهم و خسارت‌زای این محصول به شمار می‌رود.

در کشور ایران خسارت گزارش‌شده به‌شدت تحت تأثیر شرایط محیطی، سابقه آلودگی و وضعیت مزرعه قرار دارد. بنابراین نمی‌توان یک رقم ثابت را به کل کشور تعمیم داد؛ با این حال، دامنه 30 تا 40 درصد کاهش عملکرد در شرایط معمول و بیش از 80 درصد در شرایط مساعد بیماری گزارش شده است. پژمردگی فوزاریومی گوجه معمولا بوته‌ها را در ابتدای کشت و استقرار نشا درگیر می‌کند و عمده خسارت آن از ابتدای فصل تا اوایل درشت شدن میوه است.

علایم بیماری پژمردگی فوزاریومی گوجه فرنگی چیست؟

• پژمردگی گیاهان در گرم‌ترین ساعات روز و بهبود در شب
• زردی غیریکنواخت برگ‌ها و در برخی مواقع پژمردگی یکطرفه گیاه یا زردی نیمی از برگچه‌ها
• زردی و پژمردگی برگ‌ها از پایین به بالا با پیشرفت بیماری
• تغییر رنگ قرمز متمایل به قهوه‌ای در بافت‌های آوندی ریشه و طوقه
• گسترش ضایعات خارجی قهوه‌ای روشن تا تیره در بخش زیادی از سیستم ریشه
• مشاهده میسیلیوم‌هایی به رنگ قرمز، نارنجی و سفید در ریشه‌های آلوده
• تحریک رشد ریشه‌های نابجا در نزدیکی سطح خاک در ریشه‌های آلوده و یا تخرب ریشه‌های جانبی
• پژمردگی انتهای ساقه، کوتولگی یا کاهش رشد گیاه و کلروز شدن در صورت پیشرفت شدید بیماری
• کلروز و پژمردگی برگ‌های میانی و جدا شدن آن‌ها بدون دمبرگ از گیاه و سوخته و خشکیده شدن برگ‌های بالایی

چرخه بیماری پژمردگی فوزاریومی

چرخه بیماری پژمردگی فوزاریومی با بقای بیمارگر بعمدتاً به صورت کلامیدوسپورهای ضخیم‌ دیواره در خاک و بقایای گیاهی آغاز می‌شود. این ساختارها می‌توانند برای سال‌ها در خاک زنده بمانند و با حضور ریشه گوجه‌ فرنگی و ترشحات ریشه تحریک به جوانه‌زنی شوند. ریسه‌های جوان پس از چسبیدن به سطح ریشه، از اپیدرم و سپس بافت‌های قشری عبور کرده و از طریق منافذ چوبی وارد آوندهای چوبی می‌شوند. پس از استقرار در آوندها، بیمارگر در امتداد سیستم آوندی به سمت بالا گسترش یافته و در داخل آوندها میکروکنیدیوم تولید می‌کند. این اسپورها همراه جریان شیره آوندی به بخش‌های بالاتر منتقل شده، در آنجا جوانه زده و موجب گسترش بیشتر کلنیزاسیون می‌شوند.

در ادامه، تجمع ریسه و اسپور، تشکیل تیلوئیدها و رسوبات دفاعی گیاه و سایر عوامل موجب اختلال در انتقال آب و در نهایت بروز پژمردگی، زردی، ریزش برگ و مرگ گیاه می‌شود. پس از مرگ بافت‌ها، بیمارگر در بقایای گیاهی رشد کرده و مجدداً ساختارهای مقاوم ایجاد می‌کند و چرخه برای فصل بعد ادامه می‌یابد.

پیشگیری، کنترل و درمان فوزاریوم

هیچ درمان قطعی برای پژمردگی فوزاریومی گوجه وجود ندارد! از آنجا که پژمردگی فوزاریومی می‌تواند سال‌ها در خاک باقی بماند، ریشه‌کن کردن آن بسیار دشوار است. مدیریت بیماری فوزاریومی شامل مجموعه اقداماتی در جهت پیشگیری، کنترل و درمان پژمردگی فوزاریومی گوجه فرنگی است و عبارتند از:

• آفتاب دهی و ضد عفونی خاک قبل از کشت
• انتخاب ارقام مقاوم (بذر گوجه سمدو، بذر گوجه بدرو، بذر گوجه برنتا، بذر گوجه 8320، بذر گوجه سی ال ایکس)
• تیمار بذر با قارچ‌کش‌های مناسب و محافظت از گیاهچه
• تحریک رشد ریشه نشا (امکان آلودگی در ریشه‌هایی که حرکت و رشد کمتری دارند، بسیار بیشتر است).
• کاهش عوامل تنش زا (عدم استفاده از علف کش‌های نامناسب، غرقابی شدن یا خیس ماندن طولانی مدت زمین، شوری آب و خاک یا PH کمی اسیدی)
• آغشته کردن ریشه نشا به قارچ کش‌های اختصاصی (مثل یونیفرم، هایموکسازول و…) یا آغشته کردن ریشه به مواد بیولوژیک اختصاصی (ترکیبات حاوی: باسیلوس، تریکودرما، باکتری های اندوفیت و…)
• جلوگیری از آلودگی و خسارت ناشی از نماتدهای ریشه‌گرهی
• زهکشی مزرعه و ساختار خاک و از بین بردن لایه‌های سخت
• تغییر تاریخ کاشت به گرم‌ترین روزهای ممکن برای کشت
• اجرای تناوب زراعی طولانی‌مدت برای کاهش فشار بیماری در خاک با گیاهان غیرمرتبط مانند غلات (گندم، ذرت، برنج)
• عدم انتقال خاک آلوده
• عدم آسیب رساندن به ریشه‌های گیاه در هنگام عملیات داشت
• استفاده از ابزارهای باغبانی ضدعفونی‌شده

استفاده از سموم مناسب برای کنترل و درمان

همانطور که گفته شد بوته میری فوزاریومی گوجه تقریبا امکان درمان ندارد ولی می‌توان آن را کنترل کرد و از پیشروی و خسارت بیشتر آن جلوگیری کرد. اکثر سموم صرفا در پیشگیری کمک می‌کنند مثلا سموم مسی در پیشگیری از آلودگی تاثیر گذارند. با این حال در جدول زیر موثرترین و بهترین قارچ کش‌ها در کنترل بوته میری های فوزاریومی معرفی شده‌اند:

توجه: آغشته کردن ریشه به قارچ کش‌ها فقط درصورتی توصیه می‌شود که شما مطمئن باشید نشاهای شما آلودگی باکتریایی ندارند در غیر اینصورت آغشته سازی ریشه موجب انتقال الودگی باکتریایی می‌شود.

نشانه‌های کنترل و توقف بیماری

• متوقف‌شدن پژمردگی و زردی برگ‌ها و عدم پیشرفت علائم به برگ‌های بالاتر
• حفظ رشد و شادابی بوته در طول روز و شب
• عدم گسترش تغییر رنگ قهوه‌ای آوندهای ساقه و عدم افزایش مرگ‌ومیر بوته‌ها.

چند توصیه مهم از کارشناسان آقا مهندس

بسیار مهم است که بعد از درگیری پژمردگی فوزاریومی گوجه و دیدن علائم، تشخیص درست انجام گرفته و اقدامات لازم به موقع صورت گیرد. چرا که تشخیص بیماری پژمردگی فوزاریومی گوجه در مراحل مختلف بسیار به بیماری‌های پژمردگی ورتیسیلیومی، پژمردگی باکتریایی و بلایت جنوبی گوجه شبیه بوده و با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شود.

گزارش‌های تجربی نشان می‌دهد که بیشترین آلودگی‌ها در حالتی اتفاق می‌افتد که؛ ریشه‌های نشا ده روز اول کشت، رشد نکرده باشد و به قولی توقف رشد و استپ اتفاق افتاده باشد. بنابراین باید از هر ترفندی که به حرکت ریشه کمک کند استفاده کنید. برای جلوگیری از توقف رشد ما توصیه می‌کنیم:

سعی کنید انتقال نشا را تا زمانی که دمای هوا مساعد نشده، به تعویق بیاندازید و چند روز بعد از کشت، ریشه زاهای تخصص تزریق کنید. همچنین حدود 5 روز بعد انتقال نشا یک قارچ کش اختصاصی مانند یونیفرم یا تاچی گارن تزریق شود.

علاوه بر این لازم است به این نکته توجه کنیم که بسیاری از بیماری‌ها در شرایط مشابه بروز پیدا می‌کنند یا بعد از بروز یک بیماری خاص احتمال ابتلا به بیماری مشخص دیگر افزایش پیدا می‌کند. در مورد بیماری پژمردگی فوزاریومی نیز این موضوع صدق می‌کند و در صورت ابتلا، باید بیماری‌های پژمردگی ورتیسیلیومی و باکتریایی و حضور نماتد ریشه گرهی در مزرعه بررسی گردد.